अध्याय 5 : कर्मसंन्यासयोग

के मोक्ष चाहने ज्ञानीले समाज, दीन-दुःखी र संसारलाई त्यागेर हिँड्नुपर्छ? श्रीकृष्ण यहाँ स्पष्ट उत्तर दिनुहुन्छ— अहँ, कहिल्यै होइन! वास्तविक ऋषि र ब्रह्मज्ञानी ऊ हो जो 'सर्वभूतहिते रताः'— अर्थात् संसारका सम्पूर्ण जीवहरूको कल्याण र सेवामा मग्न रहन्छ। महाभारतमा महर्षि व्यास, विदुर र स्वयं श्रीकृष्ण यसका ज्वलन्त प्रतीक हुन्। उहाँहरू केवल ध्यानमा मात्र बस्नुभएन; समाजमा अन्याय रोक्न, सत्यको रक्षा गर्न र प्राणीहरूको पीडा हटाउन आफ्नो सम्पूर्ण जीवन समर्पण गर्नुभयो। संसारको सेवा र मोक्ष एकअर्काका विरोधी होइनन्, अभिन्न अङ्ग हुन्।

जबसम्म हाम्रो साधना केवल 'मेरो मुक्ति' वा 'मेरो फाइदा' मा मात्र सीमित रहन्छ, तबसम्म भित्री अहङ्कार बाँकी नै रहन्छ: - तर जब साधकले आफ्नो हृदयलाई फराकिलो बनाएर सम्पूर्ण प्राणीहरूको दुःखलाई आफ्नो दुःख सम्झन्छ र उनीहरूको सेवामा लाग्छ, तब अहङ्कारको अन्तिम टुक्रा पनि पग्लेर जान्छ। - सेवा बिनाको ज्ञान शुष्क हुन्छ, र ज्ञान बिनाको सेवा अधुरो हुन्छ। आफ्नो जीवनलाई समाजको कल्याण र दीन-दुःखीको सेवामा समर्पित गर्नुहोस्; यही नै ब्रह्मनिर्वाणको ढोका हो।