प्रगति: 0%
अध्याय 5 : कर्मसंन्यासयोग
कर्मसंन्यास (अनासक्तिको सन्तुष्टि)
ज्ञेयः स नित्यसंन्यासी यो न द्वेष्टि न काङ्क्षति।
निर्द्वन्द्वो हि महाबाहो सुखं बन्धात्प्रमुच्यते॥ ३॥
सरल नेपाली अनुवाद
श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— हे महाबाहु अर्जुन! जो व्यक्ति न त कसैसँग द्वेष गर्दछ र न त कुनै फलको कामना गर्दछ, उसलाई सधैँ 'नित्य संन्यासी' मान्नुपर्दछ। किनभने सुख-दुःख आदि सम्पूर्ण द्वन्द्वहरूबाट मुक्त भएको यस्तो पुरुष संसारको कर्मबन्धनबाट अत्यन्त सजिलैसँग मुक्त हुन्छ।
महाभारतको परिस्थिति
नित्य संन्यासीको वास्तविक स्वरूप: गेरुवा वस्त्र होइन, अनासक्त मन
वैदिक परम्परामा संन्यासी भन्नाले घर-परिवार त्यागेर गेरुवा वस्त्र लगाउने र दण्ड-कमण्डलु बोक्ने व्यक्तिलाई बुझिन्थ्यो।
तर श्रीकृष्णले यहाँ संन्यासको परिभाषा नै आन्तरिक चेतनासँग जोडिदिनुभयो:
"संन्यासी कपडाले होइन, मनको अवस्थाले भइन्छ!
जो व्यक्ति संसारमै बसेर आफ्नो कर्तव्य गर्छ, तर न त कुनै प्रतिकूल परिस्थितिप्रति घृणा (द्वेष) गर्छ, न अनुकूल परिस्थितिप्रति लोभ (आकांक्षा) राख्छ— ऊ घरमै बसे पनि साक्षात् संन्यासी हो।"
भीष्म पितामह र राजा जनक गृहस्थ र राजकाजमा रहेर पनि 'नित्य संन्यासी' थिए, किनभने उनीहरू राग र द्वेषभन्दा माथि थिए।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग
राग र द्वेषबाट मुक्ति: आन्तरिक स्वतन्त्रताको शिखर
हाम्रो जीवनका अधिकांश दुःखहरू दुईवटा खम्बामा टिकेका छन्:
१. द्वेष (Aversion): आफूलाई मन नपर्ने परिस्थिति, व्यक्ति वा घटना आउँदा रिसाउनु र घृणा गर्नु।
२. आकांक्षा (Craving): आफूलाई मनपर्ने कुराहरू सधैँ आफ्नो वरिपरि रहिरहून् भन्ने लोभ गर्नु।
यी दुईवटा भित्री विकारहरू त्यागिदिने बित्तिकै मानिस तत्कालै तनावमुक्त हुन्छ।
तपाईं जुनसुकै पेशा वा परिवारमा भए तापनि, यदि तपाईं राग-द्वेषमुक्त हुनुहुन्छ भने तपाईं संसारमै बसेर मोक्षको आनन्द लिन सक्नुहुन्छ।
व्यावहारिक सूत्र :
कसैप्रति द्वेष (घृणा) नराख्नुहोस् र सांसारिक सुखको लोभ त्याग्नुहोस्। परिस्थितिसँग नजुधी समभावमा रहनु नै वास्तविक संन्यास हो।