प्रगति: 0%
अध्याय 6 : आत्मसंयमयोग
ध्यान योग (मन जित्ने कला)
चञ्चलं हि मनः कृष्ण प्रमाथि बलवद्दृढम्।
तस्याहं निग्रहं मन्ये वायोरिव सुदुष्करम्॥ ३४॥
सरल नेपाली अनुवाद
अर्जुन भन्नुहुन्छ— हे कृष्ण! यो मन वास्तवमै अत्यन्त चञ्चल छ, बुद्धि र शरीरलाई मन्थन गरेर अशान्त बनाउने (प्रमाथी) स्वभावको छ, असाध्यै बलवान् छ र अत्यन्तै हठी (जिद्दी) छ। त्यसकारण यस मनलाई वशमा राख्नु भनेको तीव्र वेगले चलेको हावा वा आँधीलाई मुठ्ठीमा बाँध्न खोजेजस्तै अत्यन्तै कठिन कार्य हो भनी म मान्दछु।
महाभारतको परिस्थिति
वायोरिव सुदुष्करम्: हावालाई मुठ्ठीमा कस्नु जत्तिकै कठिन मन
अर्जुनले यहाँ मनको चारवटा भयानक विशेषताहरू वर्णन गरेका छन्:
१. चञ्चलम्: बाँदर जस्तै एक ठाउँमा एक सेकेन्ड पनि नअडिने।
२. प्रमाथि: समुद्र मन्थन गरेझैं मानिसको सम्पूर्ण स्नायु र बुद्धिलाई मथेर विक्षिप्त बनाइदिने।
३. बलवत्: ठूला-ठूला ज्ञानी र वीरहरूलाई पनि घिसारेर वासनामा खसालिदिने महाबली।
४. दृढम्: अङ्कुशले पनि नमान्ने मत्त हात्तीजस्तै जिद्दी।
अर्जुन भन्छन्: "हे कृष्ण! म गाण्डीव धनुषले हावामा उडिरहेका हजारौं बाणहरू काट्न सक्छु, पाशुपतास्त्रले स्वर्ग-मत्र्य थर्काउन सक्छु, तर यो आफ्नै सानो मनलाई रोक्न सक्दिनँ!
आँधीबेहरीलाई हातको मुठ्ठीमा थुन्न सकिएला, तर यो मनलाई रोक्न असम्भव छ!"
आफ्नो जीवनमा प्रयोग
मनको शक्तिशाली आँधी: मानसिक संघर्षको यथार्थ
हामी सबैले आफ्नो जीवनमा यो अनुभव गरेका छौं:
- जब हामी कुनै नराम्रो बानी छोड्न खोज्छौं वा एकाग्र भएर काम गर्न खोज्छौं, मन त्यहीँ जान्छ जहाँ हामी जान चाहँदैनौं!
- मनले हामीलाई नचाइरहन्छ।
- अर्जुनजस्तो विश्वकै सर्वश्रेष्ठ योद्धाले त मनलाई हावा जत्तिकै अनियन्त्रित माने भने, हामी साधारण मानिसलाई गाह्रो हुनु कुनै अचम्मको कुरा होइन।
यो समस्यालाई बुझ्नु नै यसको उपचारको पहिलो खुड्किलो हो।
व्यावहारिक सूत्र :
मन चञ्चल र शक्तिशाली छ भन्ने यथार्थलाई स्वीकार गर्नुहोस्। यससँग लड्नका लागि उचित रणनीति र निरन्तर साधनाको आवश्यकता बुझ्नुहोस्।