अध्याय 6 : आत्मसंयमयोग

श्रीकृष्णले अर्जुनको कुरालाई काट्नुभएन; बरु सहानुभूतिपूर्वक सहमति जनाउनुभयो— "असंशयम्! तिमीले ठिक भन्यौ अर्जुन, मन साँच्चै नै दुर्निग्रह र चञ्चल छ।" त्यसपछि भगवान्‌ले सम्पूर्ण योगशास्त्रको सबैभन्दा ठूलो औषधि दिनुभयो: मनलाई जित्ने दुईवटा मात्र अस्त्र छन्: १. अभ्यास (Abhyasa): जति पटक मन भाग्छ, त्यति पटक धैर्यपूर्वक त्यसलाई फर्काउने निरन्तर साधना। २. वैराग्य (Vairagya): संसारका विषयभोगहरू क्षणिक, नश्वर र दुःखदायी हुन् भन्ने बुझेर तिनीहरूप्रतिको लोभ र आकर्षण त्याग्नु। जसरी दुईवटा पखेटा भएपछि चराले आकाशमा उड्न सक्छ, त्यसरी नै अभ्यास र वैराग्यरूपी दुई पखेटाले मनलाई संसारको दलदलबाट मुक्त गराएर परमात्माको आकाशमा पुर्‍याउँछन्।

मनलाई जित्ने यो अचूक फर्मुला आजको समयमा पनि शतप्रतिशत वैज्ञानिक छ: १. अभ्यास (Habit Formation & Practice): - कुनै पनि नयाँ बानी बसाल्न वा ध्यान सिक्न समय लाग्छ। दैनिक नियमित अभ्यास (Daily Repetition) ले दिमागमा नयाँ 'Neural Pathways' बनाउँछ। २. वैराग्य (Detachment): - यदि तपाईं एकातर्फ ध्यान गर्नुहुन्छ तर अर्कोतर्फ दिनभर अस्वस्थ खाना, नकारात्मक सामाजिक सञ्जाल र कामवासनामा मनलाई भड्काउनुहुन्छ भने मन कहिल्यै शान्त हुँदैन! - वैराग्य भनेको फोहोर कुराहरूलाई 'NO' भन्न सक्ने शक्ति हो। अभ्यासले मनलाई सकारात्मकतातर्फ डोर्‍याउँछ, र वैराग्यले नकारात्मकताको ढोका बन्द गर्छ।