प्रगति: 0%
अध्याय 6 : आत्मसंयमयोग
ध्यान योग (मन जित्ने कला)
जितात्मनः प्रशान्तस्य परमात्मा समाहितः।
शीतोष्णसुखदुःखेषु तथा मानापमानयोः॥ ७॥
सरल नेपाली अनुवाद
श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— जसले आफ्नो मन र इन्द्रियहरूलाई जितेको छ र जो परम शान्त छ, चिसो-तातो, सुख-दुःख तथा मान-अपमान जस्ता सम्पूर्ण द्वन्द्वहरूमा समान रहने त्यस्ता पुरुषको हृदयमा परमात्मा सधैँ प्रत्यक्ष समाहित (अनुभूत) रहनुहुन्छ।
महाभारतको परिस्थिति
जितात्मा र प्रशान्त: मान र अपमानभन्दा माथिको समाधि
महाभारतमा पाण्डवहरूले जीवनका दुवै चरम सीमाहरू भोगे:
- राजसूय यज्ञमा सारा विश्वले उनीहरूको खुट्टा ढोगेर 'मान' दियो।
- द्यूतसभामा द्रौपदीको चीरहरण गरेर कौरवहरूले उनीहरूको घोर 'अपमान' गरे।
तर युधिष्ठिरको मन दुवै अवस्थामा विचलित भएन; उनले न त मान पाउँदा घमण्ड गरे, न त अपमानमा आफ्नो धर्म छोडे।
श्रीकृष्ण अर्जुनलाई सम्झाउनुहुन्छ— जबसम्म तिमी अरूको प्रशंसा वा गालीमा विचलित भइरहन्छौ, तबसम्म परमात्माको साक्षात्कार सम्भव छैन।
परमात्मा केवल त्यस हृदयमा प्रकट हुनुहुन्छ जो सुख-दुःख र मान-अपमानका छालहरूभन्दा माथि उठेर 'प्रशान्त' बन्न सफल हुन्छ।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग
अरूको रायको दासताबाट मुक्ति: आन्तरिक स्थिरता
हामी किन दिनरात तनावमा बाँच्छौं?
किनभने हाम्रो मुड अरूको बोलीमा निर्भर छ:
- कसैले अलिकति प्रशंसा गर्यो (मान), हामी खुसी हुन्छौं; कसैले आलोचना गर्यो वा अपमान गर्यो (अपमान), हामी तीन दिनसम्म सुत्न सक्दैनौं।
- यसको अर्थ हो: हाम्रो मनको साँचो अरूको हातमा छ!
जब तपाईं चिसो-तातो, सुख-दुःख र मान-अपमानलाई जीवनका स्वाभाविक मौसमहरू सम्झेर अविचल रहन सिक्नुहुन्छ, तब तपाईंभित्र ईश्वरीय शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव हुन थाल्छ।
व्यावहारिक सूत्र :
मान र अपमान दुवैलाई समान भावले स्वीकार गर्नुहोस्। अरूको प्रशंसा वा आलोचनालाई आफ्नो आन्तरिक शान्ति भङ्ग गर्न नदिनुहोस्।