प्रगति: 0%
अध्याय 7 : ज्ञानविज्ञानयोग
ज्ञान र विज्ञान योग (सृष्टिको मूल तत्त्व)
बीजं मां सर्वभूतानां विद्धि पार्थ सनातनम्।
बुद्धिर्बुद्धिमतामस्मि तेजस्तेजस्विनामहम्॥ १०॥
सरल नेपाली अनुवाद
श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— हे पार्थ! सम्पूर्ण प्राणीहरूको अनादि र अविनाशी मूल बीउ मलाई नै जान। म बुद्धिमान्हरूको बुद्धि (विवेक) हुँ र तेजस्वी व्यक्तिहरूको तेज (प्रतिभा र प्रभाव) म नै हुँ।
महाभारतको परिस्थिति
समस्त अस्तित्वको सनातन बीउ र प्रतिभाको स्रोत
जसरी एउटा सानो बरको बीउभित्र विशाल रुखको सम्भावना लुकेको हुन्छ, त्यसरी नै सम्पूर्ण चराचर ब्रह्माण्ड परमात्मा रूपी सनातन बीउबाटै प्रकट हुन्छ।
महाभारतको सभामा भीष्म, विदुर, द्रोणाचार्य जस्ता महाज्ञानीहरू थिए।
तर श्रीकृष्ण सम्झाउनुहुन्छ: त्यो विवेक र बुद्धिको वास्तविक स्रोत पनि म नै हुँ।
अर्जुन स्वयं संसारका सर्वश्रेष्ठ धनुर्धारी थिए र उनको धनुर्विद्याको तेज अद्वितीय थियो।
श्रीकृष्ण यहाँ अर्जुनलाई याद दिलाउँदै हुनुहुन्छ: तिम्रो प्रतिभा, तिम्रो शौर्य र तिम्रो बुद्धिमत्तामा अहंकार नगर, किनकि त्यो तेज पनि तिमीभित्र मेरै प्रकटीकरण हो।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग
प्रतिभामा अहंकार होइन, विनम्रताको आवश्यकता
जब कुनै व्यक्ति धेरै चलाख, विद्वान् वा प्रतिभाशाली हुन्छ, उसमा चाँडै अहंकार पलाउँछ:
- "मैले आफ्नो बुद्धिको बलमा यो सबै हासिल गरेँ।"
- तर सोचौँ त— हाम्रो बुद्धि, सम्झने क्षमता र विचार गर्ने शक्ति कहाँबाट आयो?
- एक सेकेन्डमा मस्तिष्कमै रक्तस्राव वा नसामा अवरोध आउने हो भने त्यो सम्पूर्ण 'बुद्धि' एकैछिनमा समाप्त हुन सक्छ।
हाम्रो बुद्धि र प्रतिभा हामीलाई दिइएको एक अमूल्य उपहार हो।
जब हामी आफ्ना उपलब्धिहरूमा घमण्ड गर्नुको सट्टा त्यसको मूल स्रोतप्रति कृतज्ञ हुन्छौँ, तब अहंकार हटेर स्वाभाविक नम्रता र शालीनता छाउँछ।
व्यावहारिक सूत्र :
आफ्नो बुद्धि वा प्रतिभामा कहिल्यै घमण्ड नगर्नुहोस्। आफ्ना क्षमताहरूलाई समाजको कल्याण र सत्यको पक्षमा प्रयोग गरेर कृतज्ञ बन्नुहोस्।