अध्याय 7 : ज्ञानविज्ञानयोग

श्रीकृष्ण प्रकृतिका मूल गुणहरूको चर्चालाई निरन्तरता दिनुहुन्छ: - पहिलो वर्षाको थोपा पर्दा माटोबाट आउने मीठो सुगन्ध (माटोको मौलिक गुण) परमात्माको अभिव्यक्ति हो। - अन्धकार चिर्ने र विकार जलाउने आगोको 'तेज' परमात्मा हो। - वनस्पतिदेखि पशु र मानवसम्म धड्किने जीवन-शक्ति (प्राण) उहाँकै अंश हो। - र कठिन परिस्थितिमा अविचलित रहेर साधना गर्ने ऋषि-मुनिहरूको 'तपस्या' उहाँकै शक्ति हो। कुरुक्षेत्रको युद्ध पनि पाण्डवहरूका लागि एक महातपस्या थियो। १२ वर्षको वनवास र १ वर्षको अज्ञातवासको कठोर तप सहेर न्यायको पक्षमा उभिन सक्ने पाण्डवहरूको धैर्य र चरित्र नै भगवान्‌को शक्तिको प्रमाण थियो।

तपस्या (Tapas) भनेको शरीरलाई कष्ट दिनु मात्र होइन; - कुनै महान् उद्देश्यका लागि सस्तो र क्षणिक प्रलोभनहरूलाई त्याग्न सक्नु नै वास्तविक तप हो। - विद्यार्थीका लागि परीक्षाको तयारी गर्नु, व्यवसायीका लागि इमानदारीपूर्वक कडा परिश्रम गर्नु, वा खेलाडीका लागि बिहानै उठेर अभ्यास गर्नु आधुनिक युगको तपस्या हो। जब हामी विचलित नभई लक्ष्यप्रति समर्पित हुन्छौँ, तब हामीभित्र त्यो ईश्वरीय तेज र जीवन-ऊर्जा प्रस्फुटित हुन्छ। संसारमा जे पनि महान् र स्थायी काम भएको छ, त्यो दृढ आत्म-अनुशासन (तप) बिना सम्भव भएको छैन।