अध्याय 7 : ज्ञानविज्ञानयोग

मानिस कसरी भ्रममा फस्छ? यसको सूक्ष्म मनोवैज्ञानिक जरा श्रीकृष्णले यहाँ औँल्याउनुहुन्छ: बच्चा जन्मनासाथ उसलाई जुन कुराले आनन्द दिन्छ, उसले त्यसलाई 'इच्छा' (मेरो मान्छे, मेरो खेलौना) बनाउँछ; र जसले दुःख दिन्छ, त्यसप्रति 'द्वेष' (शत्रु, नराम्रो) भाव राख्छ। यही इच्छा र द्वेषले संसारलाई दुई भागमा बाँडिदिन्छ— 'मेरो' र 'तेरो', 'मित्र' र 'शत्रु', 'जय' र 'पराजय'। महाभारतको कुरुक्षेत्र युद्ध पनि इच्छा (हस्तिनापुरको राज्यभोगको लोभ) र द्वेष (पाण्डवहरूप्रतिको घृणा र ईर्ष्या) कै परिणाम थियो। श्रीकृष्ण अर्जुनलाई चेतावनी दिनुहुन्छ कि जबसम्म तिमी यो इच्छा र द्वेषको द्वन्द्वबाट माथि उठ्दैनौ, तबसम्म सत्यलाई कहिल्यै देख्न सक्नेछैनौ।

हाम्रो दिनहुँको मानसिक ऊर्जा इच्छा र द्वेषको पछि लागेर खेर गइरहेको हुन्छ: - "मलाई यो मन पर्छ, यो मलाई चाहिन्छ नै!" (इच्छा/Craving) - "मलाई त्यो मान्छे मन पर्दैन, ऊ बर्बाद होस्!" (द्वेष/Aversion) हाम्रो मन दिनभरि यही मन पर्ने र मन नपर्नेको पेंडुलमजस्तै यताउता हल्लिरहन्छ। जबसम्म हामी आफ्ना भावनाहरूको यो द्वन्द्वलाई जित्दैनौँ, तबसम्म हाम्रो मन कहिल्यै शान्त हुन सक्दैन। दुवै अवस्थामा समभाव राख्न सिक्नु— अनुकूल परिस्थितिमा धेरै नउफ्रिनु र प्रतिकूल परिस्थितिमा नआत्तिनु— नै मानसिक परिपक्वताको रहस्य हो।