अध्याय 7 : ज्ञानविज्ञानयोग

श्रीकृष्ण यहाँ अर्जुनलाई ब्रह्माण्डको वैज्ञानिक विश्लेषण सुनाउँदै हुनुहुन्छ। सम्पूर्ण दृश्य जगत् पाँच स्थूल तत्त्वहरू (पञ्चमहाभूत: पृथ्वी, जल, तेज, वायु, आकाश) र तीन सूक्ष्म तत्त्वहरू (मन, बुद्धि, अहंकार) गरी आठ तत्त्वबाट निर्मित छ। यसलाई वैदिक दर्शनमा 'अपरा प्रकृति' भनिन्छ। कुरुक्षेत्रको रणभूमिमा अर्जुन आफन्तहरूको बाहिरी शरीर र सम्बन्धलाई देखेर भावविह्वल भइरहेका थिए। श्रीकृष्ण उनलाई स्पष्ट पार्नुहुन्छ: जसलाई तिमी शरीर भन्दैछौ, त्यो केवल पञ्चतत्त्व र सूक्ष्म प्रकृतिको खेल हो। तिमीले देखिरहेको संसार यस भौतिक प्रकृतिको एक रूप मात्र हो।

हामी प्रायः आफ्नो शरीर, मन वा अहंकार (म को हुँ भन्ने झूटा पहिचान) लाई नै आफ्नो वास्तविक स्वरूप मान्ने ठूलो भूल गर्छौँ। - यदि मन अशान्त भयो भने हामी भन्छौँ— "म अशान्त छु।" - यदि शरीर कमजोर भयो भने हामी भन्छौँ— "म समाप्त भएँ।" तर गीता भन्छ: जसरी माटो, पानी र हावा बाहिरी तत्त्व हुन्, त्यसरी नै मन, बुद्धि र अहंकार पनि प्रकृतिका उपकरण मात्र हुन्। तपाईं मन वा अहंकार होइन, यी सबैलाई जान्ने र देख्ने द्रष्टा चेतना हुनुहुन्छ। जब तपाईं आफ्नो मन र अहंकारलाई केवल एक वस्तु (Object) का रूपमा हेर्न सक्नुहुन्छ, तब कुनै पनि मानसिक तनावले तपाईंलाई कहिल्यै विचलित गर्न सक्दैन।