अध्याय 7 : ज्ञानविज्ञानयोग

भौतिक विज्ञानले जड पदार्थ (Matter) को विश्लेषण गर्छ, तर त्यो पदार्थमा प्राण र चेतना कसरी आउँछ? श्रीकृष्ण यहाँ स्पष्ट पार्नुहुन्छ कि अघिल्ला आठ तत्त्वहरू (पञ्चभूत, मन, बुद्धि, अहंकार) भौतिक हुन्, जसलाई 'अपरा' भनिन्छ। तर त्यो जड यन्त्रलाई चलाउने जुन चेतन शक्ति छ— आत्मा वा जीवन-शक्ति— त्यो 'परा प्रकृति' (उच्च आध्यात्मिक ऊर्जा) हो। अर्जुन कुरुक्षेत्रमा आफन्तहरूको भौतिक शरीर नाश हुने भयमा थिए। श्रीकृष्ण सम्झाउँदै हुनुहुन्छ: शरीर अपरा प्रकृति हो, तर त्यो शरीरलाई जीवित राख्ने जीव-चेतना मेरो आफ्नै परा प्रकृति हो। शरीर नष्ट भए पनि चेतनाको मूल स्रोत अविनाशी रहन्छ।

हाम्रो आधुनिक समाज पदार्थ (Materialism) मा यति लीन भएको छ कि हामीले गाडी, घर, बैंक ब्यालेन्स र बाहिरी वस्तुलाई नै सर्वस्व ठानेका छौँ। - तर सोचौँ त, यदि एउटा शरीरबाट 'प्राण' वा 'चेतना' निस्कियो भने ती सबै बहुमूल्य वस्तुको के अर्थ रहन्छ? - चेतनाबिनाको शरीर तुरुन्तै लास बन्दछ। श्रीकृष्ण सम्झाउनुहुन्छ कि तपाईं जड यन्त्र होइन, जीवनको त्यो चैतन्य ज्योति हुनुहुन्छ जसले सम्पूर्ण शरीर र जगतलाई अर्थ दिन्छ। जब हामी बाहिरी सामानहरूको संग्रहभन्दा भित्री चेतना र आत्मिक शान्तिलाई बढी महत्व दिन थाल्छौँ, तब मात्र जीवनमा साँचो आनन्द र सन्तुलन आउँछ।