प्रगति: 0%
अध्याय 8 : अक्षरब्रह्मयोग
अक्षर ब्रह्म (मृत्युको क्षण र शाश्वत धाम)
अधियज्ञः कथं कोऽत्र देहेऽस्मिन्मधुसूदन।
प्रयाणकाले च कथं ज्ञेयोऽसि नियतात्मभिः॥ २॥
सरल नेपाली अनुवाद
अर्जुन भन्नुहुन्छ— हे मधुसूदन! यस शरीरमा 'अधियज्ञ' को हो र ऊ कसरी स्थित छ? अनि मन र इन्द्रियहरूलाई वशमा राखेका संयमी साधकहरूद्वारा मृत्युको अन्तिम घडीमा (प्रयाणकालमा) तपाईं कसरी जान्न वा अनुभव गर्न सकिनुहुन्छ?
महाभारतको परिस्थिति
मृत्युको घडीको परम रहस्यबारे अर्जुनको प्रश्न
अर्जुनले अघिल्लो श्लोकमा पाँचवटा प्रश्न सोधेका थिए र यस श्लोकमा अन्तिम दुई महत्वपूर्ण प्रश्न थप्नुभएको छ:
१. 'अधियज्ञ' को हो र यस शरीरभित्र उसले कसरी काम गर्छ?
२. मृत्युको समयमा परमात्मालाई कसरी स्मरण गर्न सकिन्छ?
मृत्युको प्रश्न कुरुक्षेत्रमा सबैभन्दा व्यावहारिक र जल्दोबल्दो थियो।
युद्धमा लाखौँ मानिसहरूले केही दिनभित्र प्राण त्याग्दै थिए।
मृत्युको बेलामा शरीरमा भयानक पीडा, होस हराउने अवस्था र भय हुन्छ।
त्यस्तो कठिन घडीमा मानिसले कसरी आफ्नो चित्तलाई स्थिर राखेर परमात्माको अनुभूति गर्न सक्छ? यही महाप्रश्न अर्जुनले श्रीकृष्णसमक्ष राख्नुभएको हो।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग
संकट र अन्तिम संक्रमणको मनोविज्ञान (The Psychology of Crisis)
मृत्यु केवल शरीर छुट्ने घटना मात्र होइन; यो जीवनको सबैभन्दा ठूलो संक्रमण (Transition) र परीक्षा हो।
- साधारण अवस्थामा हामी सबै राम्रा कुरा सोच्न सक्छौँ, मन्दिर जान सक्छौँ।
- तर जब अचानक ठूलो संकट, असह्य शारीरिक रोग वा मृत्युको मुखमा पुगिन्छ, तब हाम्रो मन कहाँ जान्छ?
- के हाम्रो मन डर र छटपटीमा डुब्छ कि शान्त र स्थिर रहन्छ?
यो श्लोकले हामीलाई जीवनको अन्तिम घडीका लागि मानसिक र आध्यात्मिक तयारीको महत्व बुझाउँछ।
संकटको घडीमा मन स्थिर राख्ने क्षमता एकैदिनमा आउँदैन, यसका लागि जीवनभर आत्म-नियन्त्रण र सचेत अभ्यास (नियत-आत्मभिः) को आवश्यकता पर्दछ।
व्यावहारिक सूत्र :
संकट र प्रतिकूल परिस्थितिमा आफ्नो मानसिक सन्तुलन नगुमाउने अभ्यास गर्नुहोस्। दैनिक ध्यान र आत्म-संयम नै जीवनका कठिनतम क्षणहरूमा स्थिर रहने संजिवनी हो।