अध्याय 9 : राजविद्याराजगुह्ययोग

सनातन दर्शनमा उपासनाको कुनै एउटा मात्र संकुचित ढर्रा छैन। श्रीकृष्ण यहाँ साधकहरूको विविधतालाई सहर्ष स्वीकार गर्नुहुन्छ: १. 'एकत्वेन' (अद्वैत): जसले "अहं ब्रह्मास्मि" भनी आत्मा र परमात्माको पूर्ण एकत्व अनुभव गर्दछ। २. 'पृथक्त्वेन' (द्वैत): जसले "प्रभु मेरा स्वामी हुनुहुन्छ र म उहाँको दास/सेवक हुँ" भनी विनम्र भावले प्रेम गर्दछ। ३. 'विश्वतोमुखम्' (विश्वरूप): जसले सम्पूर्ण प्रकृति, मानिस, पशुपन्छी र ब्रह्माण्डलाई नै परमात्माको विराट् शरीर ठानेर सेवा गर्दछ। यी सबै ज्ञानयज्ञका विभिन्न रूपहरू हुन्। कुरुक्षेत्रमा श्रीकृष्ण अर्जुनलाई कुनै एक सिद्धान्तको कट्टर बन्न होइन, सत्यको विशालतालाई हृदयङ्गम गर्न आह्वान गर्नुहुन्छ।

संसारमा धेरैजसो धार्मिक र सामाजिक झगडाहरू एउटै हठका कारण हुन्छन्: - "मेरो विचार मात्र सही हो, अरू सबै गलत हुन्!" - तर श्रीकृष्ण सम्झाउनुहुन्छ कि एउटै पहाडको चुचुरोमा पुग्ने धेरै बाटाहरू हुन सक्छन्। कसैलाई ध्यान र मौन मन पर्छ (एकत्व), कसैलाई मन्दिर र भजन मन पर्छ (पृथक्त्व), र कसैलाई समाजसेवा र प्रकृतिको रक्षा मन पर्छ (विश्वरूप)। यी सबै बाटोहरू पवित्र हुन् जबसम्म मनमा अहंकार छैन। अरूका भिन्न दृष्टिकोणको सम्मान गर्नु नै साँचो बौद्धिक र आध्यात्मिक परिपक्वता हो।