0%
Chapter 6 • Verse 27

अध्याय 6 : आत्मसंयमयोग

ध्यान योग (मन जित्ने कला)

कथा मोड (Story)
श्रीभगवानुवाच

प्रशान्तमनसं ह्येनं योगिनं सुखमुत्तमम्।

उपैति शान्तरजसं ब्रह्मभूतमकल्मषम्॥ २७॥

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— निश्चय नै जसको मन पूर्णतया शान्त छ, जसको रजोगुण (उत्तेजना र चञ्चलता) शान्त भइसकेको छ, जो निष्पाप (पवित्र) छ र जो ब्रह्ममय (ईश्वरसँग एकाकार) भइसकेको छ— त्यस्ता योगीलाई स्वतः सर्वोच्च आत्मानन्द प्राप्त हुन्छ।

महाभारतको परिस्थिति

शान्तरजस् योगी: रजोगुणको अन्त्य र सर्वोत्तम सुख

मानिस किन अशान्त हुन्छ? साङ्ख्य दर्शन अनुसार मनमा जब 'रजोगुण' (उत्तेजना, काम, क्रोध, दौडधुप र अहङ्कार) प्रबल हुन्छ, तब मन अशान्त हुन्छ। दुर्योधन रजोगुणको चरम प्रतीक थियो— ऊ एक क्षण पनि शान्त बस्न सक्दैनथ्यो, सधैँ षड्यन्त्र, युद्ध र महत्वाकांक्षाको आगोमा जल्थ्यो। श्रीकृष्ण अर्जुनलाई भन्नुहुन्छ— जब ध्यानद्वारा रजोगुण शान्त हुन्छ (शान्तरजसम्), तब मनका सम्पूर्ण पाप र कलुषता पखालिन्छन् (अकल्मषम्)। त्यस्तो साधकलाई सर्वोत्तम सुख खोज्न कतै जानु पर्दैन; ऊ जहाँ छ, त्यहीँ साक्षात् परमानन्द उसलाई अँगाल्न आउँछ (उपैति)!
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

उत्तेजनाबाट शान्तितिर: आनन्दको स्वतः आगमन

हामी आनन्द खोज्न संसारभर दौडिरहेका छौं: - तर गीता भन्छ: आनन्द कुनै बाहिरबाट किनिने वा जितिने वस्तु होइन; आनन्द त तपाईंको आफ्नै स्वभाव हो! - जबसम्म मनमा रजोगुणको धुलो र कोलाहल उडिरहन्छ, तबसम्म त्यो आनन्द अनुभव हुँदैन। - जब धुलो थिग्रिन्छ र मन शान्त हुन्छ, तब सर्वोत्तम सुख स्वतः प्रकट हुन्छ। दौडन छोड्नुहोस्, स्थिर हुनुहोस्; आनन्द तपाईंकै ढोकामा खडा छ।
व्यावहारिक सूत्र :

आफ्नो मनको अनावश्यक उत्तेजना र हतारलाई शान्त पार्नुहोस्। जब मन पवित्र र स्थिर हुन्छ, तब सर्वोच्च आनन्द स्वतः प्राप्त हुन्छ।