अध्याय 6 : आत्मसंयमयोग

मानिस किन अशान्त हुन्छ? साङ्ख्य दर्शन अनुसार मनमा जब 'रजोगुण' (उत्तेजना, काम, क्रोध, दौडधुप र अहङ्कार) प्रबल हुन्छ, तब मन अशान्त हुन्छ। दुर्योधन रजोगुणको चरम प्रतीक थियो— ऊ एक क्षण पनि शान्त बस्न सक्दैनथ्यो, सधैँ षड्यन्त्र, युद्ध र महत्वाकांक्षाको आगोमा जल्थ्यो। श्रीकृष्ण अर्जुनलाई भन्नुहुन्छ— जब ध्यानद्वारा रजोगुण शान्त हुन्छ (शान्तरजसम्), तब मनका सम्पूर्ण पाप र कलुषता पखालिन्छन् (अकल्मषम्)। त्यस्तो साधकलाई सर्वोत्तम सुख खोज्न कतै जानु पर्दैन; ऊ जहाँ छ, त्यहीँ साक्षात् परमानन्द उसलाई अँगाल्न आउँछ (उपैति)!

हामी आनन्द खोज्न संसारभर दौडिरहेका छौं: - तर गीता भन्छ: आनन्द कुनै बाहिरबाट किनिने वा जितिने वस्तु होइन; आनन्द त तपाईंको आफ्नै स्वभाव हो! - जबसम्म मनमा रजोगुणको धुलो र कोलाहल उडिरहन्छ, तबसम्म त्यो आनन्द अनुभव हुँदैन। - जब धुलो थिग्रिन्छ र मन शान्त हुन्छ, तब सर्वोत्तम सुख स्वतः प्रकट हुन्छ। दौडन छोड्नुहोस्, स्थिर हुनुहोस्; आनन्द तपाईंकै ढोकामा खडा छ।