अध्याय 6 : आत्मसंयमयोग

यो श्लोक गीताको सर्वोच्च अद्वैत र विश्वप्रेमको शिखर हो। कुरुक्षेत्रको रणभूमिमा अर्जुनले आफ्ना र शत्रुलाई अलग-अलग देखेर शोक गरिरहेका थिए। श्रीकृष्ण अर्जुनको त्यो क्षुद्र दृष्टि बदल्न भन्नुहुन्छ: "हे अर्जुन! योगी त्यो हो जसले देख्छ कि जो मभित्र छ, त्यही भीष्मभित्र छ, त्यही द्रोणभित्र छ, त्यही कर्णभित्र छ, र त्यही कमिलाभित्र पनि छ! जब सबै प्राणीहरू तिम्रै आत्माका अंश हुन् भने, तिमी कसलाई घृणा गर्छौ र कसको पक्षपात गर्छौ?" महाभारतमा व्यासजी भन्नुहुन्छ— "आत्मनः प्रतिकूलानि परेषां न समाचरेत्" अर्थात् आफूलाई अप्रिय लाग्ने व्यवहार अरू कसैलाई पनि नगर; किनभने अरू कोही छैन, सबै तिम्रै आत्मा हुन्।

जबसम्म हामी मानिसहरूलाई जात, देश, धर्म, भाषा वा विचारका आधारमा 'आफ्ना' र 'बिरानो' मा बाँड्छौं, तबसम्म संसारमा युद्ध र मनमा अशान्ति रहिरहन्छ: - तर जब तपाईंले बुझ्नुहुन्छ कि जो चेतना मभित्र सास फेरिरहेको छ, त्यही चेतना अगाडिको मानिसमा पनि छ— तब घृणाको कुनै ठाउँ नै बाँकी रहँदैन। - अरूको सफलतामा तपाईं आफ्नै सफलता देख्नुहुन्छ, र अरूको पीडामा तपाईं आफ्नै आँसु देख्नुहुन्छ। यो 'समदर्शन' नै प्रेम र शान्तिको सर्वोच्च अभिव्यक्ति हो।